Bolivia bestaat niet

Op de dag van de Boliviaanse staatsgreep publiceerde Vijay Prashad samen met Noam Chomsky een verklaring waarin ze zich uitspraken tegen de coup. Op de site van Tricontinental: Institute for Social Research (14 november 2019) bespreekt hij de achtergronden van de Boliviaanse sociale beweging en de coup.

illustratie: the Tricontinental

Op 10 november werd president Evo Morales Ayma van Bolivia uit zijn ambt gezet. Technisch nam Morales ontslag, maar de voorwaarden voor zijn ontslag werden vastgesteld door de Boliviaanse oligarchie (dertien jaar lang aangemoedigd door de regering van de Verenigde Staten, zoals Noam Chomsky en ik aangaven in deze verklaring op de dag van de coup).

Nadat Morales voor de vierde keer herkozen was, werd hij geconfronteerd met een openlijke opstand van zijn tegenstander – voormalig president Carlos Mesa – die de verkiezingen overtuigend verloren had. Een team van de ronduit vijandige organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) arriveerde en verleende legitimiteit voor de coup met een rapport over de verkiezingen dat vol beschuldigingen stond, maar tekortschoot aan feiten. Met dit OAS-rapport als rechtvaardiging – volledig gesteund door de Verenigde Staten – , sloeg de politie aan het muiten, en het leger (dat neutraal was gebleven) vertelde Morales dat hij moest aftreden. Er was geen keuze.

Een staatsgreep is een merkwaardig ding. Degenen die de staatsgreep plegen, geven nooit toe dat ze de staatsgreep hebben gepleegd. Ze beweren dat ze de democratie herstellen of dat ze uiteindelijk buitengewone maatregelen moesten nemen om de voorwaarden voor de democratie zeker te stellen. Juist daarom is de definitie van de gebeurtenissen zo beladen. Maar niet alle coups zijn hetzelfde. Er zijn ten minste twee soorten militaire coups – de generaalscoup en de kolonelscoup.

Het is lang geleden dat we een klassieke kolonelscoup hebben gezien, misschien was de laatste grote succesvolle in Opper-Volta (later Burkina Faso) in 1983 toen kapitein Thomas Sankara aantrad. Deze coups, vanaf die van Egypte in 1952, worden uitgevoerd door officieren die niet in opdracht handelen en een sterke loyaliteit vertonen met de arbeidersklasse, de boerenstand en de stedelijke armen; hun coup is vaak tegen de oligarchie gericht en ten gunste van een socialistische verscheidenheid (de Boliviaanse nationale revolutie van 1952 valt in deze categorie).

De generaalscoup wordt daarentegen uitgevoerd door in opdracht handelende officieren die afkomstig zijn uit de oligarchie of gelijklopende belangen hebben met de oligarchie. Deze contrarevolutionaire staatsgrepen komen het meest voor (en waren zeer gewoon in Bolivia – 1964, 1970, 1980 en 2019). Generaal Williams Kaliman, die Morales heeft verzocht om af te treden en die door de Verenigde Staten werd opgeleid op de beruchte Schools of the Americas, heeft doeltreffend een generaalscoup geleid tegen de regering van de Beweging voor het Socialisme (MAS).

Vijay Prashad over hybride oorlogsvoering, oktober 2019

Dergelijke evenementen als een staatsgreep zijn slechts gebeurtenissen in een langere termijnstructuur, een langdurige strijd tussen imperialistische en dekoloniserende krachten. In 1941 heeft de in de VS gevestigde Council on Foreign Relations een belangrijk document opgesteld voor het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken – Methods of Economic Collaboration: The Role of the Grand Area in American Economic Policy. De Raad definieerde de “Grand Area” als het gehele westelijk halfrond omvattend, grote delen van Europa, het Britse rijk, Nederlands-Indië en de Pacifische rand (met inbegrip van China en Japan). De landen van het westelijk halfrond, die de Cariben en Latijns-Amerika omvatte, zouden als “bron van grondstoffen en een markt voor fabrikanten” dienen; Dit was de 20e-eeuwse versie van de Monroe-doctrine uit 1823.

Een paar jaar later bevestigde het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken dat minder te verlangen dan een doorslaggevende macht, kiezen voor een nederlaag zou zijn. Een doorslaggevende macht moet het doel van Amerikaans beleid zijn. Maar het was belangrijk dat de VS dit soort macht verkreeg zonder de schijn van kolonialisme op zich te laden. In 1962 onderstreepte de regering van Kennedy dit probleem. “Het is belangrijk dat de VS op de achtergrond blijven, en waar mogelijk, hun steun aan opleiding, advies en materiaal beperken, opdat dit de lokale overheidsinspanning niet nadelig kan beïnvloeden en de VS onnodig aan beschuldigingen van interventie en kolonialisme blootstellen.” De tactiek die gebruikt wordt om de dekolonisatie te bestrijden is wat we een ‘hybride oorlog‘ noemen. Het is beter om de generaals – van Pinochet tot Kaliman – het vuile werk te laten doen, terwijl de Amerikaanse ambassade buiten schot blijft, zodat de doelstellingen van het internationale kapitaal uiteindelijk worden bereikt.

De Boliviaanse president Evo Morales Ayma, Algemene Vergadering van de VN, 24 september 2019

Sinds Morales voor het eerst in 2006 werd verkozen, heeft hij een verbetering van het levensonderhoud van het Boliviaanse volk tot stand gebracht. Twee derde van de Bolivianen hebben – net als Evo Morales – een inheemse achtergrond. Dat hij het welzijn van de inheemse meerderheid op de eerste plaats zette, zat de oude oligarchie dwars. Bij de Verenigde Naties dit jaar, zei Evo Morales dat sinds 2006, Bolivia het armoedepercentage van 38,2% tot 15,2% heeft teruggebracht, de levensverwachting met negen jaar heeft laten toenemen, een universeel gezondheidszorgsysteem heeft ontwikkeld, en ervoor heeft gezorgd dat meer dan een miljoen vrouwen beschikking kregen over grond. Vandaag de dag is het land voor 100 procent geletterd en heeft het een parlement waar meer dan 50 procent van de verkozenen vrouwen zijn. Hoe heeft Bolivia dit kunnen doen? ‘We hebben onze natuurlijke hulpbronnen genationaliseerd’, zei Morales, ‘en onze strategische bedrijven. We hebben de controle over ons lot overgenomen’.

“Bolivia heeft een toekomst” zei Morales. Die toekomst is nu echter twijfelachtig.

Morales en zijn naaste medewerkers zijn naar Mexico gevlucht. Toen de macht van de coup begon te consolideren, zei MAS dat het volk van Bolivia ‘de lange weg van verzet inslaat om de historische verworvenheden van de eerste inheemse regering te verdedigen’. Tijdens het opstellen van deze tekst haalde het coupregime de inheemse vlag – de Wiphala – omlaag van gebouwen, verbrandde ze en verving ze door de Boliviaanse nationale vlag. ‘De komende dagen’, zei de MAS, ‘zal het opjagen van onze kameraden doorgaan. Het is onze verantwoordelijkheid om elkaar te beschermen als een familie, om de sociale structuur te herbouwen, om voor onze vervolgde leiders te zorgen en hen te beschermen. Vandaag is de solidariteit van belang. Morgen zal er tijd zijn voor reorganisatie’. De grote menslievendheid van Morales kwam tot uiting in zijn verklaring – nog geen dag na de coup – dat hij ‘als mens’ de werkers in de gezondheidszorg en onderwijzers smeekte om met ‘warmte en solidariteit’ voor de bevolking te zorgen.

In 1868 beledigde de Britse ambassadeur General Mariano Melgarejo, de dictator van Bolivia. Melgarejo liet vervolgens de ambassadeur door de straten van La Paz paraderen op een ezel. Toen dit de Britse koningin Victoria ter ore kwam, beval ze de Royal Navy de stad te bombarderen. Toen haar werd verteld dat La Paz in de Andes lag, zei ze: ‘Bolivia bestaat niet’.

Bolivia mag dan misschien van de landkaart zijn gewist, maar het bleef een belangrijke bron van zilver en tin voor transnationale ondernemingen uit Europa en de Verenigde Staten van Amerika. Het blijft een belangrijke bron van tin en vandaag de dag is het de thuisbasis van wel 70% van ’s werelds lithium voorziening. De vraag naar lithium – gebruikt voor batterijen voor elektrische auto’s en elektronische apparaten zoals mobiele telefoons – zal naar verwachting meer dan verdubbelen in 2025. De regering van Morales stelde hoge eisen aan zijn mijnbouwvennootschappen: hij eiste dat minstens de helft van de controle op de mijnen in handen blijft van Bolivia’s nationale mijnbouwbedrijven, en dat de winst uit de mijnen wordt gebruikt voor sociale ontwikkeling. Transnationale bedrijven hebben Bolivia aangeklaagd voor het verbreken van de contracten en verwierpen de nieuwe regels die door de regering Morales waren ingesteld. De enige bedrijven die instemden met het Boliviaanse standpunt kwamen uit China. Als de regering van Morales deals sluit met Chinese bedrijven, irriteert dit niet alleen de transnationale ondernemingen, maar ook hun regeringen (de Verenigde Staten, Canada en de Europese Unie). Eén aspect van de staatsgreep voor deze bedrijven is om de controle over de natuurlijke hulpbronnen van Bolivia te verkrijgen – met name lithium, dat essentieel is voor elektrische auto’s.

Lula in de straten van São Paulo, november 2019

Wederom moet er een hindernis worden verwijderd in de ‘bocht naar links’ in Zuid-Amerika, waarvan de verkiezingsoverwinning van links in Argentinië en de vrijlating van de Braziliaanse oud-president Lula uit de gevangenis deel uitmaken. De woorden van de vicepresident van Bolivia, Álvaro García Linera, vestigen de aandacht op de turbulentie van de klassenstrijd, die zich uit in de dappere weerstand van het Boliviaanse volk in hun straten tegen deze staatsgreep :

We hebben moeilijke tijden voor de boeg, maar voor een revolutionair zijn moeilijke perioden onze kracht. Hier leven we voor en worden er sterker door, door de moeilijke perioden. Waren wij niet degenen die van onderen kwamen? Zijn we niet de vervolgden, de gekwelden, de gemarginaliseerden, uit de tijden van het neoliberalisme? Onze lichamen dragen de sporen en de verwondingen van de strijd uit de jaren ’80 en ’90. En als we vandaag, voorlopig, tijdelijk, moeten doorgaan met de strijd van de jaren ’80, van de jaren ’90, van de jaren 2000, dan verwelkomen we die. Dit is waar revolutionairen voor bestaan. Om te vechten, te winnen, te vallen, weer op te staan, vechten, winnen, vallen, en weer opstaan. Tot onze levens voorbij zijn. Dit is ons noodlot.

Bolivia’s zelfbenoemde president Jeanine Anez Chavez zei in een twitterbericht: ‘Ik droom van een Bolivia bevrijd van satanische inheemse rituelen. De stad is niet voor indianen; laat ze maar teruggaan naar de hooglanden of de Chaco’.

Afgezien van al het andere, was dit een racistische coup.

Vijay Prashad, is een Indiase historicus, journalist en commentator, directeur van Tricontinental: Institute for Social Research en hoofdredacteur van Left Word Books.